Zelako eskapada ederrak Santamasa egunean

‘Inozente, inozente, txakurraren buztana tente’. Zenbat aldiz ez nuen holakorik entzun?-esan zuen  marmarka Peruk. Baina zaila egiten zitzaion besteak gezurretan zebiltzanean benetan ez zela konturatzea. Ez zen inoiz bigarren zentzua gauzetan harrapatzeko gai. Argi zeukan, bi zentzuak izanez gero, zergatik ez hiru, lau, bost edota gehiago? Horrela atera ezinezko labirintoan harrapatuta sentituko litzateke.

Gutxienez bera ez zen bere etxeko kaiolako txoria bezain inozoa . Txoritxo hori ur txorrota zabaltzerakoan hasten zen txilioka. Txorrotaren zarata beste txori baten kantua zela iruditzen zitzaion eta harraskaren iturria itxi arte han kantuka geldirik gabe ibiltzen zen.

Hala ere, ez zitzaion arraroa iruditu ,Kubako iraultzaren garaian, Kubatik bueltatutako abade batek handitik ateratako diruekin tailer bat Gazteluondo inguruan jaso zuela.

’Tripitas’ ezizenez herrian ezagututako abadeak ez zuen Castroren kontsigna jarraitu(‘aukera ezazu: Espainiara dantzatzera ala Kuban kaina moztera’ ) eta lana ez-espirituala ere egitera etorri zen. Baina Peruk gertakari hori zetorren bezala hartua zuen. Esanda zegoen zure bekokiko izerdiaz ogia lortuko duzula. Ez zegoen beste edozer pentsatzeko horretaz.

Horrelako gogoetak zeramatzan etxean urte batzuk geroago lasai leihotik kalean begira. Baina egun hartan asmatu izan balu…

Anjelek lantokian, Union Cerrajeran, kontatuko istorioak ez zituen entzungo. Bere egur koloreko balbula-irratian BBC, La Pirenaica eta Radio Paris entzuten zituen. Ez zegoen beste informazio iturririk diktaduraren garaian. Behin hasi zen entzuten La Pirenaica eta zeharo harrituta entzun zuen abesti bat esanez :’Christus vincit, Christus regnat, Christus,Christus imperat’.

’Zelako aldaketa izan dute komunistek’-atera zitzaion barru-barrutik txundituta.  Gero konturatu zen Vaticano Irratia sartua zen La Pirenaica entzuten zuen sintonian, ez zegoen beste aldaketa politikorik.

Beste egunean Radio Parisen beste kubatar batek, Guillermo Cabrera Infante zela uste zuen, `Latinoamerica’-ri buruz hitz egin zuen. Dena politika zentzu estuan ez zen irratian, beste zentzu zabalagoan ere bazegoen . ‘Politikaz gehiegi hitz egitea gauza aspergarria bihur daiteke’-bere burura esan zion Peruk. ‘Latinoamerica’ frantseskeria besterik ez zela esaten zuen.

Hispanoamerica izan behar zuen bere izen egokia. Ze frantsesek ez zuten gauza handirik egin Hego Amerikan, eta izen horrekin, ke-laino horrekin, parte hartze eza ezkutatu nahian zebiltzan.

Ez zuen ere ezagutuko Arrasateko Uribe-etxebarriaren ‘oinordeko sukarra’. Antza denez, Uribe-etxebarria oso aberats bat  hil zen Kuban oinordekorik gabe . Oinordetza erreklamatzeko hasi ziren denak jaiotza-agiriak bilatzen, erakusteko beren senidetasuna hildakoarekin.

Han zebiltzan asko puru galantak erretzen eta pozez zoratzen. Baina azkenean jakin zuten Larrinoko eliza su hartua zuela noizbait iraganaldian, eta beharrezko jaiotza-agiri guztiek erre hartua zuten. Kea bezala desagertu zen itxaropena. Zelako pena! Baina egun hartan asmatu izan balu…

Ez zuen ere entzungo gaueko zartakoa ‘Bengoa’ tabernan. Herri guztiak zekien ‘Radio Paris’ altuegi jartzea izan zela bonba horren arrazoia. Informazio fidagarrien nahia garesti pagatu zuten Bengoa tabernakoek. Eskerrak tabernan ez zegoenik inor gauerdi hartan.

Hector J. Campora Argentinako presidente peronistaren Madrilera bisitaldia egin zuela probestuz, ez zuen ere hurrengoa ikusiko. Jesus Mari Garai eta bere koadrilakoak, gehienak Euskadiko Mugimendu Komunistaren partaideak,  Tio Tom tabernan sartzen  garrasika esanez: ‘Aqui estan , estos son, los muchachos de Peron. Franco kanpora!(Hemen daude,hauxe dira,Peronen mutilak).

Anjelek ere kontatu zion beste etxeko bitxikeria. Behin bizarra kentzeko jaboia agortu zitzaion. Oso haserre zegoenez esan zuen: ‘ez daukat ezer. Jabon del obispo!’, bizar-aitzurra lurrera botatzen.  Joseba semea trantze larri hori ikusiz abiatu zen korrika ,birritan pentsatu gabe, goiko pisura. Hantxe bere izeba Salbadorak zabaldu zuen atea.

Semeak galdetu zion:’ ez duzu edukiko ‘jamon del obispo?'. Izebak harrituta  erantzun zion: ‘Urdaiazpikoa?’. Semeak zioen irmo: ‘Ez, ez ,jamon del obispo’. Hantxe bere osaba Felix Otaduy eta bere lehengusina Pilar laguntza emateko prest etorri ziren atera. Denak zer nahi zuen semeak asmatu nahian eta semea bere aldetik zebilen galdetzen bere buruari: ‘Baina, baina… nola gauza hain sinplea zer den ez dakiten’.  

Azkenean Anjelek entzun zuen zarata eta igo zen hizketaldi aldrebestu hori buka zedin. Baina egun hartan asmatu izan balu…

Santamasa egun hartan han zebilen Peru Union Cerrajera-n bere lantokian. Kinki-kanka! Kinki-kanka! Egurrezko kutxak iltzatzen zegoenean azaldu zen Anton, ardo zahatoari bat edo beste ikutu egin eta gero.

‘Peru, zuk ez zenuen erosi Gabonetako loteria?’-galdetu zion begirada zorrotz batekin.

 ’Bai, Monte tabernakoa daukat’-erantzun zion Peruk arreta handirik egin gabe .

’ Baina, baina…zer egiten duzu hemen? Ez dakizu hantxe bertan sari potoloa  tokatu dela? Zeren zain zaude?’-erantzun  zion Antonek harridurazko-plantak egiten.

Hasieran sinesgaitza iruditu zitzaidan, baina bat-batean bere aurrean hasi ziren saltoka bisigua, bakailaoa, legatza, ardoa, pattarra, intxaur-saltsa, konpota, kapoia, Gabonetako ondo hornitutako mahai baten gainean.

Zorioneko mozkorraldi bat sentitu zuen. Ez zen amets handiko pertsona , bakarrik Gabonetako mahai oparo batekin pozaz zoratzen jartzeko modukoa zen.

’Benetan?’-bakarrik ahoskatzea lortu zuen.

’ Bai, motel, zoaz derrepente!’- erantzun zion Antonek, ahal zueneko seriotasuna itxuratzen.

Peru altxatu zen eta kalera atera zen. Ez zekien zergatik, baina atera baino lehen giltza ingeles handia poltsikoratu zuen bere lan-jantzian. Bere hanka luzeekin laster ailegatu zen Monte tabernara. Han zegoen Joxe Etxagibel altua eta zabala burua baino askoz handiagoa zuen  txapela handiagoarekin.

’ Zer zabiltza hain goiz, Peru? Ez zenuen lan egin beharrik, ala?’-esan zion Joxek txundituta.

’ Nola lana, jana edota hartu-emana ! Ez da hemen loteria egokitu, ala?’-erantzun zion haserre samar Peruk.

‘Ez, ba. Beti bezala, Madrildar batzuei egokitu zaie, Peru. Zer uste zenuen, ba? Batzuetan horretarako pentsatuta dagoela iruditzen zait’-esan zuen zeharo harrituta Joxek.

‘Baina, baina…’-hasi zen esaten Peru, beste edozer ahoskatu ezinik.

‘Non entzun duzu holako astakeriarik?’-esan zion bekokia zimurtzen jakin-gurazko keinuarekin Josek.

‘Astakeria’ hitza entzunda zerbait egin zuen kraska Peruren buruan. Zulo ilun batean desagertu ziren bere asmo on guztiak. Beren ordez asmo ilun batek bere burua azpiratu zuen. Akabatu egingo zuen txantxalari kabroi hori!

Han geratu zen Joxe Etxagibel bere buruari esaten:’ Ni  Argentinan, esnetegi batean behi errapetik zintzilika egun osoan egon behar izan nuen. Lan horrekin zeharo aspertuta nengoenagatik bueltatu nintzen etxera. Peru hau ni bezala Argentinan egon balitz handik hona bueltatzerakoan nonbait itsaso erdian geldituko litzateke irla batean galduta.

Bera galduta eta baita ere irla galdu batean, mapetan agertzen ez den motako irla batean. Bere bila norbait joan beharko litzateke bera etxeratzeko, koitadu!’

Union Cerrajera aldera abiatu zen Peru. Bere buruan Anton hiltzeko asmoa, ez zuen besterik.  Zerbaitek barru-barrutik mendekua eskatzen zuen. Gainera ez edozein mendeku, baizik eta bere lotsa eta amorru guztia desagertuko zuena. Beste aukerarik planteaezina zen. Inozentea bai, baina edozein tontoren tresna izan  txantxaren gogoa asetzeko, ez, inola ere ez. Gaur bertan behin betikoz holako sanbenitoa kendu behar zuen gainetik. Bazekien Anton lantegiko bozina jo baino bost minutu lehenago atera zela beti eta bakar-bakarrik.

Antonen etxerako bidearen lehendabiziko izkinaren atzetik ezkutatu zen isil-isilik. Giltza ingelesa hartu zuen eskuineko eskuarekin eta erlojuari begirada bat bota zion. ‘Oraintxe azalduko da’-esan zion bere buruari. Oso ziur sentitzen zen. Argi zeukan nola jo behar zion, zuzen burura.

Antonen hankek harlauen kontra ateratzen zuten soinuagatik bazekien han etortzen zela, bere arduragabeko ibilkerarekin. Txistuka zetorren.’ Hemen dator santu itxurako deabru hau, baina gaur egin du bere azken barrabaskeria’-pentsatu zuen giltza ingelesa bere buruaren gainetik goraino jasotzerakoan. Kiski-kaska, kiski-kaska, Anton hurbiltzen ari zen presaka .

Gorputza agertu zenean eta buruan kolpe ematera zihoanean Peruk nabaritu zuen zerbait bere eskuineko eskutik indarrez heltzen. Anton ikusiz ze trantze larritan zegoen instintiboki jauzi erraldoi bat eman zuen aurrerantz. Peru bere  eskuineko eskua libre sentitu zenean bota zuen kolpea.

Berandu zen, ordurako Anton hamar metroko distantziara zegoen. Arineketan joaten ari zen bere etxerantz. Antonen gorputzak hankak besterik ez zeuzkan une hartan. Antonek bere buruari esaten zion: ‘zelako eskapada, ia-ia akabo niretzat tabernaraino bidai guztiak’. Atzean geratu zen Peru. Peruk begirada bat bota zuen eta bere atzean ez zegoen inor. ‘Nork edo zerk heldu du nire eskua?’-pentsatu zuen bere harriduratik atera ezinean. Belaunikatu zen lurrean eta hasi zen esaten: ’zer egitera nindoan? Ozta-ozta Iruñako kartzelara bizitzarako egotetik libratu naiz. Zelako eskapada ! Txantalari horrengatik bizitza osoa galtzeko punturaino ia joan naiz.

Ez dakit zerk heldu duen nire besoa. Baina, mila esker zera horri’. Peruren begirada lausotzen ari zen, pare bat malko zeukan begietan. Altxatu zen, hautsa kendu zuen lan-prakatik  eta etxerantz abiatu zen bazkaltzera.

‘Gaur porrusalda daukat jateko. Eta basoerdi ardo beltza. Ze goxoa! Bizitzak darrai !’’-murmurikatu zuen.

…

Argi gera dadila kontatutakoa egia dela.  

Joxe Etxagibelen parte hartzea txantxaren historian eta inozente eta txantxalarien izenak dira asmazio bakarrak. Derrigorrezkoa izan da, ze beraien benetako izenak ez dakizkit eta.

Bestea bene-benetazkoa da eta gainera idazle honek nahiko zukeen gertakari batzuetan ez hain erdian  egon izana

Mila esker nire koinata Juan Mari Murua Tio Tom tabernaren izena gogoratzeagatik.

 

De buena se libraron el día siguiente a Santo Tomas

‘Inocente, inocente, rabo del perro tirante. ¿Cuántas veces he dejado de escuchar algo así?’-murmuraba Peru. Pero no se daba cuenta cuando alguien estaba mintiendo. No era capaz de coger el segundo sentido de las cosas. Lo que si tenía claro era que si las cosas tenían dos sentidos, ¿por qué no habían de tener tres, cuatro o más? De esta manera se sentiría atrapado en un laberinto del que no podría salir.

Por lo menos no era tan inocente como el pajarito que él tenía en una jaula en casa. Ese pajarito comenzaba a trinar cuando abría el grifo. El ruido del grifo le parecía ser el canto de otro pájaro y hasta cerrar el grifo de la fregadera cantaba sin parar.

No le pareció raro que un cura que salió de Cuba cuando la revolución con el dinero que trajo de allí abriera un taller en la zona de Gazteluondo. Ese cura conocido en el pueblo por el mote de ’Tripitas ‘no siguió la consigna de Castro (‘elige: a cortar caña o a bailar a España’) y volvió para realizar un trabajo nada espiritual. Peru tomó ese acto tal cual,sin darle más vueltas. Estaba dicho: obtendrás tu pan con el sudor de la frente. No había que buscarle más sentidos.

Tales pensamientos tenía años después, cuando observaba la calle desde la ventana de su casa. Pero si aquel día hubiera acertado…

No habría escuchado en el trabajo, en la Unión Cerrajera, las historias que le contaba Anjel. Solía escuchar en su radio de válvulas de color madera la BBC, la Pirenaica y Radio Paris. No había otra fuente de información en tiempos de la dictadura. Una vez, escuchando la Pirenaica comenzó a escuchar totalmente asombrado una canción que decía:’Christus vincit, Christus regnat, Christus, Christus imperat’.

’Vaya cambio han tenido los comunistas’-le salió desde muy dentro anonadado. Luego se dio cuenta que Radio Vaticano se había metido en la sintonía de La Pirenaica, no había habido ningún otro cambio político.

Otro día en Radio Paris un cubano, creía que era Guillermo Cabrera Infante, habló sobre el término `Latinoamérica’. No todo era política en un sentido estricto en la radio, sino que también se daba en un sentido más amplio.

‘El hablar mucho sobre política puede llegar a ser aburrido’-se dijo para sí Peru. Decía que el término ‘Latinoamérica’ era una francesada. El termino correcto era ‘Hispanoamérica’. Pues los franceses no hicieron gran cosa en América del Sur y con ese nombre, como cortina de humo, ocultaban esa falta de participación.

No habría conocido la ‘fiebre del heredero’ que se dio entre los Uribe-etxebarria en la zona de Mondragón. Al parecer un Uribe-etxebarria inmensamente rico murió sin herederos en Cuba. Para reclamar la herencia comenzaron todos a buscar las partidas de nacimiento, para demostrar el parentesco con el fallecido.

Andaban muchos entonces fumando grandes puros y llenos de felicidad. Pero supieron al final que la iglesia de Larrino sufrió un incendio en el pasado y que las partidas de nacimiento necesarias se habían quemado. La esperanza desapareció como el humo. ¡Qué lástima!  Pero si aquel día hubiera acertado…

Tampoco habría escuchado la explosión nocturna en el bar Bengoa. Todo el pueblo sabía que el motivo de que le pusieran una bomba fue que ponían por las noches muy alta Radio Paris. Caro pagaron los del bar Bengoa el deseo de tener una información fidedigna. Menos mal que aquella medianoche no había nadie en el bar.

Aprovechando la visita del presidente peronista argentino Héctor J. Cámpora a Madrid, no habría visto tampoco lo siguiente. Jesús Mari Garai y parte de su cuadrilla, casi todos miembros del Movimiento Comunista de Euskadi, entrando en el bar ‘Tío Tom’ gritando: ‘Aquí están, estos son, los muchachos de Perón. ¡Franco kanpora!’ (=¡Fuera Franco!).

Anjel también le contó una extraña anécdota de su casa. Un día se le acabó el jabón de afeitar. Muy enfadado echo la maquinilla de afeitar al suelo diciendo: ‘no tengo nada. ¡Jabón del obispo!' Su hijo Joseba viéndole en tal situación apurada se fue corriendo, sin pensárselo dos veces, al piso de arriba.

Allí le abrió la puerta su tía Salvadora. El hijo le pregunto: ¿No tendréis jamón del obispo? La tía sorprendida le preguntó: ‘¿Jamón?’. El hijo le dijo firme: ‘No, no, jamón del obispo’. Al socorro acudieron a la puerta también su tío Félix Otaduy y su prima Pilar. Todos querían saber qué es lo que quería su hijo y él por su lado se preguntaba para sí: ‘Pero, pero…como no pueden saber qué es una cosa tan simple’.  

Al final Anjel escuchó el alboroto y subió para acabar con esa conversación tan embrollada. Pero si aquel día hubiera acertado…

Aquel día siguiente a Santo Tomas estaba Peru en su puesto de trabajo en la Unión Cerrajera. ¡Bam, bam!, estaba clavando cajas de madera cuando apareció Antón, que ya había dado algún que otro trago a la bota de vino.

‘Peru, ¿tú no habías comprado lotería de Navidad?’-le pregunto con una mirada penetrante.

 ’Si, tengo la del bar Monte’-le respondió Peru sin prestarle mucha atención.

’Pero, pero… ¿qué haces aquí? ¿No sabes que el permio gordo ha tocado allí? ¿A qué esperas?’-le respondió Antón simulando estar asombrado.

Al principio le pareció poco creíble, pero de repente vio aparecer ante él el besugo, el bacalao, la merluza, el vino, el licor, la crema de nueces, la compota, el capón, todo sobre una mesa de Navidad muy bien surtida. Sintió una felicidad embriagadora. No era persona de grandes sueños. Algo tan simple como una mesa de Navidad copiosa le ponía rebosante de felicidad.

’ ¿En serio?’-solamente fue capaz de articular.

’ Si, hombre, ¡vete ahora mismo!’- le respondió Antón, simulando la máxima seriedad que pudo.

Peru se levantó y salió a la calle. No sabía por qué motivo, pero antes se metió en el bolsillo del buzo una llave inglesa grande. Con sus largas piernas pronto llego al bar Monte. Allí estaba Joxe Etxagibel, alto, de espaldas anchas y con una boina bastante más grande que su cabeza.

’ ¿Como así tan pronto, Peru? ¿No tenías trabajo que hacer, pues? -le dijo Joxe extrañado.

’ ¡Qué trabajo ni que ocho cuartos! ¿No ha tocado aquí la lotería, o qué?’-le respondió bastante enfadado Peru.

‘No, que va. Como siempre, Perú, les ha tocado a algunos madrileños. ¿qué pensabas, pues? A veces pienso que esta lotería está pensada para eso.’-dijo totalmente asombrado Joxe.

‘Pero, pero…’-farfulló Peru, sin poder decir nada más.

‘¿Dónde has oído tal burrada?’-le dijo frunciendo el ceño con gesto de curiosidad Joxe.

Al oír la palabra ‘burrada’ algo hizo crac en la cabeza de Peru. Todas sus buenas intenciones desaparecieron como en un agujero oscuro. En su lugar un oscuro propósito se apoderó de su mente. ¡Tengo que acabar con ese bromista cabrón!

Allí se quedó Joxe Etxagibel diciendo para sí: ’Yo tuve que estar en Argentina en una lechería todo el santo día ordeñando vacas. Aburrido de ese trabajo tuve que volver a casa. Este Peru si hubiera estado como yo en Argentina se habría perdido en alguna isla al regresar a casa.

El perdido y también la isla, una de esas que no aparecen ni en los mapas. ¡Pobre! Alguna otra persona tendría que ir en su busca para que acabase llegando aquí!’

Peru se dirigió hacia la Unión Cerrajera. En su cabeza solo estaba el propósito de matar a Antón.  Algo dentro de él pedía venganza. No cualquier venganza sino aquella que hiciera desaparecer toda su vergüenza y rabia. Cualquier otra opción no era planteable.

Inocente, sí, pero no un juguete en el que cualquier tonto saciase sus ganas de tomar el pelo, ¡de ninguna manera! Hoy mismo se tenía que quitar de encima ese sambenito. Sabía que Antón siempre salía cinco minutos antes de que sonara la bocina y que lo hacía solo.

Se escondió sigilosamente detrás de la primera esquina en el camino hacia la casa de Antón. Cogió la llave inglesa con la mano derecha y miró al reloj.  ‘Ahora aparecerá’-se dijo a sí mismo. Se sentía muy seguro. Tenía muy claro cómo debía golpearlo, directamente en la cabeza. Por el sonido de los pies de Antón contra el pavimento se dio cuenta que ya venía, con su andar despreocupado. Venia silbando.’ Aquí viene este demonio con aspecto de santo, pero hoy ha hecho su última barrabasada’-pensó levantando la llave inglesa por encima de su cabeza.

¡Tac, tac! ¡Tac, tac!, se acercaba con prisa Antón. Cuando estaba asomando su cuerpo y Peru iba a asestarle el golpe en la cabeza, notó Peru que algo sujetaba con fuerza su mano derecha. Antón viendo el trance apurado en el que se encontraba dio un enorme salto hacia adelante. Peru cuando sintió su mano derecha libre lanzó el golpe con la llave inglesa. Era tarde, para entonces Antón estaba a unos diez metros de distancia. 

Iba corriendo hacia su casa. En aquel momento el cuerpo de Antón era todo pies. Antón se decía a sí mismo: ‘de buena me he librado, casi se acaban para mí todas las visitas a la taberna’. Atrás quedó Peru.

Peru miró detrás suyo y no había nadie. ‘¿Quién o qué me ha sujetado la mano?’- pensó sin poder salir de su asombro. Se arrodilló y comenzó a decir:’ ¿Qué iba a hacer? Casi acabo de por vida en la cárcel de Pamplona. ¡De buena me he librado! He estado a punto de malgastar mi vida por ese bromista. No sé qué ha sujetado mi mano. Pero doy las gracias a eso’.

Se le empezó a empañar la vista a Peru, tenía algunas lágrimas en los ojos. Se levantó, quitándose el polvo de los pantalones del buzo y se dirigió a su casa para comer. ‘Hoy tengo porrusalda para comer. Y medio vaso de vino tinto ¡Qué rico! ¡La vida sigue!’’-murmuró Peru.

…

Que quede claro que lo narrado es cierto.

La participación de Joxe Etxagibel y los nombres del bromista y del inocente son las únicas invenciones de esta narración. Era obligado ya que no conozco los nombres auténticos.

El resto es autentico y al que esto escribe le hubiera gustado no estar tan en el centro de la acción en algunas de las anécdotas contadas.

Quiero agradecer a mi cuñado Juan Mari Murua por haberme recordado el nombre de la taberna Tío Tom, que yo había olvidado.

 

What a hairbreadth escape they had the day after Saint Thomas

‘Innocent, innocent, the fog’s tail is upright’. How many times had I heard something similar?’-murmured Peru. But he couldn't notice whether someone was lying or not. He couldn't understand the second meaning of the things. He was sure about the following one: if things had two senses, why not three, four or more? In this way he would feel trapped in a labyrinth from which he could not escape.

At least it wasn't as innocent as the little bird he had in a cage at home. That little bird started chirping when he turned on the faucet. The noise of the faucet seemed to it another bird's song and it was chirping without a stop until someone turned off the faucet in the sink.

He did not find it strange that a priest who fled from the Cuban revolution would set up a workshop with money taken from Cuba in the Gazteluondo area. That priest known in the town by the nickname 'Tripitas' (‘Tummies’) did not follow Castro's motto (‘choose: to cut cane or to dance in Spain’) and he went back for doing unspiritual work.

Peru took this act without wondering about, in a literal sense. It was written: With the sweat of your brow you will eat bread. There was no need to look for more meanings.

He had those kinds of thoughts after years when he looked at the street through the window of his house. But if that day he had succeeded…

He wouldn’t have heard at work, at the Union Cerrajera, the stories that Anjel told him. He used to listen to the BBC, La Pirenaica and Radio Paris on his wood-colored valve radio. There was no other source of information during the Franco dictatorship. Once, when he was listening to La Pirenaica, he began to listen to a song in amazement that said: ’Christus vincit, Christus regnat, Christus, Christus imperat’.

’ What a change the communists have had!’- It came out to him from deep inside, stunned. Then he realized that Vatican Radio had gotten into the tune of La Pirenaica, there was no other political change.

Another day a Cuban in Radio Paris, most likely he was Guillermo Cabrera Infante, spoke about the term `Latinoamérica’. Not everything was political in a strict sense on the radio, but it also occurred in a broader sense.  ‘Talking a lot about politics can be boring’-Peru said for himself.

The Cuban said that the term `Latinoamérica’ was typically French. The right term was ‘Hispanoamérica’, because the French did not do much in South America. With that name, as a smokescreen, they hid their lack of participation.

He would not have seen the ‘heir fever’ among the Uribe-etxebarria in Mondragon and surrounding areas. Apparently a very rich Uribe-etxebarria died in Cuba without heirs. In order to claim the right to the legacy they all tried to find the birth certificate that showed their kinship with the deceased.  At that time many people were seen smoking big cigars and full of joy.

But they eventually learned that the Larrino church had suffered a fire in the past and that all the necessary birth certificates had been burned. Hope disappeared like smoke. What a pity!  But if that day he had succeeded…

He would not have heard, also, the night explosion in Bengoa bar. Everyone in the town knew that the reason for that bomb was because Radio Paris was heard loudly there every night. Those at the Bengoa bar paid dearly for the desire to have reliable information. Luckily, that midnight there was no one in the bar.   

Taking advantage of the visit of the Peronist president of Argentina Héctor J. Cámpora to Madrid, he would not have seen the following. Jesús Mari Garai and part of his crew, almost all members of the Communist Movement of Euskadi, entering in Tio Tom bar and crying the following one: ‘Here they are, these ones are, the boys of Peron! Franco kanpora!’ (=Away from us Franco!).

Anjel also told him a strange anecdote that happened at home. One day he ran out of shaving soap. Very angry he threw the razor on the floor saying: ‘I have nothing. Bishop’s soap!' His son Joseba, seeing him in such a predicament, without thinking twice, ran upstairs.

There, his aunt Salvadora opened the door. ‘Have you all, by any chance, Bishop’s soup? ‘-asked her my son. His aunt surprised asked: ‘Soup?’. The son said firmly: ‘No, no, Bishop’s soup’. His uncle Félix Otaduy and his cousin Pilar also came to the rescue.  Everyone wanted to know what his son wanted and he, for his part, asked himself: ‘But, but… how can they not know what such a simple thing is?’.  

In the end Anjel heard the commotion and went up to end that confusing conversation. But if that day he had succeeded…

That day after Saint Thomas, Peru was at his job at Union Cerrajera. Clunk, clunk! He was nailing wooden boxes when Antón appeared, who had still taken a few drinks from the wineskin.

‘Peru, you hadn't bought Christmas lottery?’-asked him with a penetrating look.

 ’Yes, I have the one from the Monte bar’-answered him Peru without paying much attention

’But, but… what are you doing here? Don't you know that the jackpot has hit there? What are you waiting for?’-answered to him Anton pretending to be astonished.

At first it seemed hardly credible, but suddenly he saw the sea bream, the cod fish, the hake, the bottle of wine, the bottle of liquor, the nut cream, the compote, the capon, all on a well-stocked Christmas table.  He felt an intoxicating happiness. He was not a person of big dreams. Something as simple as an abundant Christmas table made him overflowing with happiness.

’ Seriously?’- was able to articulate only.

’ Yes, man, go right now!’- answered him, faking the maximum seriousness he could.

Peru got up and went out into the street. For some unknown reason, he put a large wrench in his overalls pocket.  With his long legs he soon arrived at the Monte bar. There was Joxe Etxagibel, tall, with broad shoulders and a beret much larger than his head.

’ How so soon, Peru? You didn't have work to do, then? -told him Joxe amazed.

’ Work, my foot! Has the jackpot hit here, or not? ’-answered him Peru quite angry.

‘Of course not. As always, Peru, some Madrilenian people has won the prize. Which were you thinking, then? Sometimes I think that this lottery is designed for that.’- Joxe said totally amazed.

‘But, but…’- Peru sputtered, unable to say anything else.

‘Where has you heard such nonsense?’-Joxe said to him frowning with a gesture of curiosity.

Hearing the word “nonsense” something crunched in Peru's head. All his good intentions disappeared like into a dark hole. Instead of them a dark purpose took over his mind. I must end with this bastard kidder!

Joxe Etxagibel stayed there saying to himself: ’I had to be in Argentina in a dairy all the bloody day milking cows. Bored with that job I had to return home.  If this Peru had been like me in Argentina, he would have been lost on some island when returning home. He would be lost and also the island, one of those that don't even appear on the maps. Poor guy! Someone else would have to go to bring him here!'

Peru headed towards the Union Cerrajera. In his head there was only the intention of killing Antón. Something inside him was asking for revenge. Not just any revenge but one that would make all his shame and anger disappear. Any other option was not feasible.  

Innocent, yes, but not a toy in which any fool would satisfy his desire to tease, by no means! This very day he had to get rid of that blemish. He knew that Antón always left Union Cerrajera five minutes before the horn sounded and that he did it alone. He hid quietly behind the first corner on the way to Anton's house.

He picked up the wrench with his right hand and looked at the clock.  ‘Now he will appear’-told to himself. He felt very assured. He was very clear about how he should hit him, straight in the head. By the sound of Antón's feet against the pavement he realized that he was already coming, with his carefree walk. He came whistling.’ Here comes this demon looking like a saint, but today he has done his last mischief’-he thought raising the wrench above his head.

Click-clack! Click-clack! Anton was approaching quickly. When his body was appearing and Peru was going to hit him on the head, Peru noticed that something was holding his right hand tightly. Antón, seeing the difficult situation he was in, took an enormous leap forward. Peru, when he felt his right hand free, launched the blow with the wrench. It was late, by then Anton was about ten meters away. He was running towards his house.

At that moment Antón's body was all feet. Antón said to himself: ‘what a narrow escape! All my visits to the bar were almost over for me’. Peru was left behind. Peru looked behind him and there was no one. ‘Who or what has held my hand?' - he thought, unable to get out of his astonishment.

He knelt down and began to say:’ What I was going to do? I almost ended up in Pamplona prison for life. What a narrow escape! I almost wasted my life for that bloody prankster. I don't know what has taken my hand. But I'm grateful for this 'what'. Peru's vision began to blur, he had some tears in his eyes. He got up, dusted off his overall, and headed home to eat.  ‘Today I have porrusalda to eat. And half a glass of red wine. So delicious! Life goes on!’-murmured Peru.

…

Let it be clear that what is narrated is true.

The participation of Joxe Etxagibel and the names of the prankster and the innocent are the only inventions of this narrative. It was obligatory since I don't know the real names of both.

The rest is authentic and the person writing this would have liked to not be so in the center of the action in some of the anecdotes told.

I want to thank my brother-in-law Juan Mari Murua for reminding me of the name of the Tío Tom bar, which I had forgotten.

 

Burutik kendu ezinezko Gabon  Zaharreko gaua

 

‘Niri gertatzen ez bazait ez da mundu honetan posible’ -zioen marmarka Eguberri lanbrotsu hartan Bixente igeltseroak. Mondragoeko Portaloiaren termometroak bi gradu besterik ez zituen markatzen goiz hotz hartan. ‘Etxeak jasotzerakoan teilatu gainean ibilitakoa naiz, gainera ez beti sokaz loturik, baina non eta etxe barruan egoera bitxienak izan ditudan!’.-jarraitu zuen murmurika bere artean.‘

Larrinoko Bixente zer demontre motako haserre bizia eta itsua jaso duzun zuen arbasoengandik !’-pentsatzen zuen.

 ‘Ze nolako giroa egongo da Asatzan, Goronaetan, Ugastegin, artzain kortaz jositako Degurixan edota nire Larrinon hotz handi honekin?’-jarraitu zuen pentsatzen.

Ez zen edozein gauzekin haserretzen baina batzuetan deabruek eramanda sentitzen zen. Bazekien bere semeak oliotan zegoen txorizo bat treskatik ateratzen zutela noizbehinka lagunekin Santa Barbara mendixkan jateko.

Baina hori normaltzat jotzen zuen, aita baten ohiturazko ez ikusi behar, ez zen besterik. Baina atzokoa…

‘Gainera seme-alabaz ez naiz kexatuko, txintxoak dira-ta. Eskola bukatu, liburuak ikaztegian utzi eta gehienak lanera joaten dira baserrietara. Joseba eta Salbadora Urkulu baserrira, Anjel Kakotegi baserrira, Dolores Saburdi baserrira, Juan Bautista Oxiña baserrira, Maria Luisa Eskoriatzara, Basilisa Legazpira, Bixentiko Arrue baserrira, Glori Bedoñara.  Han ikasiko dute benetan bizitza nolakoa den. Bakarrik geratzen zaigu etxean Errosario’-zioen bere buruari pentsakor.

‘Kakotegitik etorri zen behin Anjel harro-harro eta zeharo miretsita kontatzen nolako tamaina zeukan hango txerriak, Burdintsu. Esaten zuen. ‘Hamasei arroba izan zituen Burdintsuk’. Hamasei hori ahots tonuz nabarmentzen’-esaten zuen bere artean barruko irri bat sentituz.

Ez zen lehendabiziko aldia bere haserrekortasunak muturrera eramaten zuela. Gogoratzen zuen garbantzuaren haserrealdia. Han zebilen bere emaztea, Pascasi Osinaga, ohiturako eszena ikusten ari zen bezala lasai-lasai, eta bera, ordea, sutan. Bazkaltzen ari ziren eta atera zituen ditxosozko garbantzuak. Lehen koilarakada ahora eraman zuenean ia agin pare bat apurtu zitzaizkion. ’Pascasi, garbantzu hauek harriak bezalakoak daude. Nola demontre…’

Eta berak esaldi bukatzen utzi gabe, esan zion:’ Ez, Bixente, ondo egosiak daude’.

‘Nola esan dezakezu hori, emazte. Nik erabiltzen dudan kare-morteroa sikatu eta gero hau baino samurrago egoten da’-erantzun zion gero eta haserreago Bixentek.

Eta berak berriro batere keinurik egin gabe erantzun zion :’Ba, nolakoa izango dira orduan jasotzen dituzuen etxeak!’.

’ Armiarma eskailerako paretetan agertzen bada euria datorren seinalea izaten delako moduan, halako ziurtasun osoa dute gure etxeek’.-erantzun zion Bixentek haserre biziz

‘Bo, bo, orain maisu plantak egiten ez hasi, Bixente!-erantzun zion Pascasik bekokia zimurtzen keinu burlati eta destaina batekin. Horrek zeharo sutan jartzen zion eta bere onetik aterarata altxatu zen.

‘Ze maisu eta zer maisuondo. Frontoiko pilota asko garbantzu hauek baino samurragoak izaten dira. Begira!’-esan zion Bixentek orro gor batekin. Eta segituan hartu zuen garbantzu bat eta bota zuen lurraren kontra hainbeste indarrekin ze bere errebotea sabaian jo zuen ere. Nola ez zitzaion amorrualdia baretu horrela hartu zuen platera, koilara eta  baxeratik hartu zitzakeen guztia eta leihotik behera bota zuen errekara. Han geratu zen errekara begira, nola Kondekua zubitik zihoan aurrera marinelen gabe errekako flota hori.  ‘Bazegoen garbantzu hornidura bidaiarako, bala hornidura hobe esanda, baina batere marinelik hori jateko, beste barkuei tiro egiteko hobe esanda’-esan zuen bere bururako. Baina atzokoa…

Gabonzahar gauean seko lotan zegoen afari oparoren ondorioz. Bat-batean izugarrizko zaratak esnatu zion. Behe solairuko salatik zetorren algara trumoitsua. Barre-karkarak, dantzako zaratak, nahasmen gorgarri bat entzuten zen.

Ezer itxaron gabe ohetik salto egin zuen. Prakak jantzi gabe, kamisoiarekin eta boladun oherako kapelarekin bakarrik beheraino abiatu zen. Hori bai, aurretik larruzko petrina hartu zuen eskuineko eskuekin. ’Semeak izango dira ziur aski, ikusiko dute zer den ona’-pentsamendu horrekin behaztopaka jaitsi zen.

Eskaileraren zarata karrankari salataria bere ezuste emateko gogoaren kontra zebilen eta katu antzeko modu pausuak ematen saiatu zen. ‘Harrapatzen  badiet zurrunbilo horren erdian ikusiko dute zer-nolako gogortasuna duen nire petrinak. Bere gaztetasunetik heldutasuneraino joango dira segundo bakar batean  ’ Halako pentsamendu ilun eta erasokorrak zebiltzan bere buruan aurrera jarraitzen zuen bitartean.

Ahal eta pausu isilean emanez ailegatu zen ateraino. Altxatu zuen petrina eta atea zabaldu zuen garrasika esaten: ‘Jotzen badizut begi izkinan…’Eta ikusi zuenean zer zeukan aurrean esaldiaren jarraia(’errebotatu egin behar duzu’) bere buruan bakarrik entzun zen.

Bere aurrean zegoen etxe osoa, bera izan ezik. Mahai gainean Anjel, dantzan ibilitakoa itxura guztiekin. Bere inguruan txaloka eta kantuz ibilitakoak antz osoz Joseba, Salbadora, Dolores, Juan Bautista, Maria Luisa, Basilisa, Bixentiko, Glori eta Errosario zeuden. Bigarren ilaran, bere adineko(Bixenteren adineko) bizilagun guztiak, Ana Mari , Joakin ,Eusebio, Marcelina,  Antonio, Jesus eta Sabina eserita zeuden.

Eta hantxe aurre-aurrean begirada burlati jostalari batekin, ‘ze gertatu zaio orain txoropito haserrekor honi’ esango balu bezala, bere emaztea Pascasi Osinaga zegoen. Han geratu zen segundo pare bat estatua moduan, zeharo izoztuta. Bizirik zegoen arrasto bakarra zen bere buruan gainean mantentzen zeneko petrinaren kulunka. Buelta-erdi eman  zuen eta tutik ere gehiago esan gabe atera zen gelatik.

Bueltako bidean eskilara gora konturatu ere ez zen zarata karrankariaz. Lotsa eta haserre nahasmen zehatzezina sentitzen zen. Etxean sartu eta oheratu zen zuzenean. Hantxe gertatutakoa buruan bueltak ematen ibili zen. Zer lotsa, nola agertuko zaio hurrengo egunean etxeko guztien aurrean? Bakar-bakarrik sentitu zen. Bera alde batean eta mundu guztia bestean. Abailduraren  poderioz bere haserrea eta bakardadea baretzen hasi ziren pixkanaka. ‘Trankil, jakintsu batek esan zuen bezala dena pasatuko da’ esan zuen berekiko. Hala ere lokartu baino lehen  izan zuen azken pentsamendu aztoragarria: ‘Baina gauza batzuk gurekin geratzen dira gure azken arnasaraino’.  

…

Hau benetako gertakaria izan zen eta ahanzturaren zulo beltzean desagertu baino lehen idaztera animatu naiz, John Archibald Wheeler eta  Stephen Hawking baimenarekin.

Nire idazkera traketsa eta nire aitonaren bizilagunei jarri diedan izenak aparte dena da egia berdaderoa

Eskerrak eman nahi dizkiot nire lehengusu Pilar Otaduy-ri  osaba-izebak joandako baserrien izenak emateagatik.

 

 

 

La Nochevieja imposible de olvidar

 

‘Lo que no me pase a mí no se puede dar en este mundo’ -murmuraba aquel día nubloso de Año Nuevo Bixente el albañil. El termómetro del Portalón de Mondragón solo marcaba dos grados aquella mañana. ’He andado sobre los tejados, y no siempre atado con cuerdas, al construir casas, pero es dentro de mi casa donde me han de pasar las cosas más extrañas! -continuó para sus adentros.

‘Bixente de Larrino! Qué demonios de cólera intensa y ciega has recibido de tus antepasados!’-pensaba.

‘¿Cómo estará el ambiente en Asatza, en Goronaeta, en Ugastegi, en Degurixa la poblada de chabolas de pastor o en mi Larrino con este frio intenso? -continuó pensando.

No se enfadaba por cualquier cosa, pero a veces sentía que se le llevaban los demonios. Ya sabía que sus hijos a veces sacaban algún chorizo de la tinaja con aceite y se lo llevaban a comer con los amigos a la colina de Santa Barbara. Pero eso era para él normal, el habitual hacer como que no ve de un padre, no era otra cosa. Pero lo de ayer…

‘Además no me quejo de mis hijos, porque son formales. Cuando acaba la escuela, dejan los libros en la carbonera y casi todos van a los caseríos a trabajar. Joseba y Salbadora al caserío Urkulu, Anjel al caserío Kakotegi, Dolores al caserío Saburdi, Juan Bautista al caserío Oxiña, María Luisa a Escoriaza, Basilisa a Legazpia, Bixentiko al caserío Arrue, Glori a Bedoña. Allí aprenderán como es en realidad la vida. Solo queda en casa Rosario’-se dijo a si mismo pensativo.

‘Una vez vino Anjel de Kakotegi todo orgulloso y totalmente maravillado contando qué tamaño tenía el cerdo que había en el caserío, Burdintsu. Decía: ’Dieciséis arrobas pesaba Burdintsu’. Acentuando el tono al decir dieciséis.’-se dijo para si sintiendo una sonrisa en su interior

No era la primera vez que la colera le llevaba al límite. Recordó el enfado de los garbanzos. Allí estaba su mujer, Pascasi Osinaga, impasible como si contemplara una escena habitual, y él en cambio totalmente encolerizado. Estaban comiendo y saco los dichosos garbanzos.

Al llevar la primera cucharada a la boca casi se le rompieron un par de dientes. ’Pascasi, estos garbanzos están como piedras ¿Cómo demonios...’

Y ella sin dejarle acabar la frase, le dijo: ‘No, Bixente, están bien cocidos’.

‘¿Como puedes decir eso, mujer? El mortero que yo utilizo una vez seco esta más blando que esto’-le respondido Bixente cada vez más irritado.

Y ella de nuevo sin ningún gesto le respondió: ’Pues, ¡cómo serán las casas que construís!’.

’ Nuestra casa son tan seguras como que cuando hay alguna araña en la escalera es señal de que va a llover’-le respondió Bixente totalmente encolerizado.

 ‘¡Eh, eh, ahora no empieces a hacerte el maestro, Bixente! -le respondió Pascasi frunciendo el ceño con un gesto burlón y desdeñoso. Eso le puso hecho una furia y totalmente fuera de sus casillas se levantó.

‘Que maestro ni que ocho cuartos. Muchas pelotas en el frontón están más blandas que estos garbanzos. ¡Mira!’-dijo Bixente con un rugido sordo. Y a continuación cogió un garbanzo, lo lanzó contra el suelo de tal forma que reboto hasta el techo.

Como eso no le calmo el enfado cogió el plato, la cuchara yo todo lo que pudo coger de la vajilla y lo lanzó por la ventana al rio. Allí se quedó mirando al rio, cómo iba aquella flota sin marineros bajando el rio por el puente de Kondekua. ‘Ya tienen suministro de garbanzos para el viaje, mejor dicho, de balas, pero no van marineros para comerlos, mejor dicho, para dispararlos a otros barcos’-se dijo a sí mismo. Pero lo de ayer…

Aquella Nochevieja estaba profundamente dormido después de una copiosa cena. De repente un tremendo ruido le despertó. Desde la planta de abajo llegaba un vocerío ruidoso. Se oían carcajadas, ruidos de pasos de baile, una mezcla ensordecedora.

Sin esperar a nada salto de la cama. Sin ponerse los pantalones, solo con la camisola y el gorro con la borla de dormir se dirigió hacia abajo. Eso sí, antes cogió el cinturón con su mano derecha.’ Serán los hijos seguramente, ya verán lo que es bueno’. Con ese pensamiento bajo las escaleras a trompicones. El crujido de las escaleras parecía ir contra su deseo de sorprenderlos, por lo que intento caminar como lo haría un gato. ‘Como os coja en medio de esa vorágine verán cómo es la dureza de mi cinturón. En un solo segundo pasaran de la juventud a la madurez’. Y tenía en mente ese pensamiento oscuro y agresivo según avanzaba.

Llego hasta la puerta lo más sigilosamente posible. Alzó el cinturón y abrió la puerta gritando: ‘Si os golpeo en la esquina del ojo…’ Y viendo lo que tenía en frente el resto de la frase (‘vais a rebotar’) solo se oyó en su mente. Delante de él estaba toda la casa, solo faltaba él. Anjel estaba encima de la mesa, con aspecto de haber estado bailando sobre ella. A su alrededor con apariencia de haber estado aplaudiendo y cantando estaban Joseba, Salbadora, Dolores, Juan Bautista, María Luisa, Basilisa, Bixentiko, Glori y Rosario.  En una segunda fila estaban sentados todos los vecinos de su edad (de la edad de Bixente) Ana Mari, Joakin, Eusebio, Marcelina, Antonio, Jesús y Sabina.

Y allí frente a él con una mirada burlona y juguetona, como diciendo’ que le ha pasado ahora a este atolondrado irascible’, estaba su mujer Pascasi Osinaga. Allí se quedó un par de segundos como una estatua. El único signo de que estaba vivo era el cinturón que aún se movía sobre su cabeza.  Se dio media vuelta y sin decir nada más salió de la habitación.

En el camino de vuelta para arriba ni siquiera oía el crujir de las escaleras. Sentía una sensación indefinible de enfado y vergüenza. Se metió en el piso y se acostó directamente. Allí anduvo reflexionando sobre lo ocurrido. ¡Qué vergüenza! ¿Como se iba a presentar mañana ante todo la casa? Se sentía totalmente solo. El un lado y el resto del mundo al otro lado. Como consecuencia del cansancio poco a poco su enfado y sensación de soledad empezaron a calmarse. ‘Tranquilo, como dijo un sabio todo pasará’-se dijo para sí. Sin embargo, tuvo un pensamiento inquietante antes de dormirse: ‘Pero algunas cosas nos acompañarán hasta nuestro último aliento’.  

…

Este es un suceso auténtico y antes de que desaparezca en el agujero negro del olvido, con permiso de John Archibald Wheeler y Stephen Hawking, me he animado a escribirlo.

Aparte de mi torpe estilo literario y de los nombres que desconozco de los vecinos de mi abuelo de su edad, todo lo demás es la pura verdad.

Quisiera agradecer a mi prima Pilar Otaduy por darme los nombres de los caseríos donde fueron mis tías/tíos.

 

 

A New Year’s Eve impossible to forget

 

‘What do not happen to me is not possible to occur in this world’ -murmured that cloudy New Year’s Day Bixente the mason. The thermometer of the Gate of Mondragon only showed two Celsius degrees that morning. ’I have walked on the roofs, not always tied with ropes, when building houses, but look, inside my house the weirdest things have happened to me! -continued to himself.

‘Bixente of Larrino, what intense and blind anger you have received from your ancestors!’-he thought

‘How would be the atmosphere in Asatza, in Goronaeta, in Ugastegi, in the filled with shepherds’ shacks   Degurixa or in my Larrino, with this intense cold?’ -kept thinking.

He didn´t get angry about everything, but sometimes he felt like he was being taken away by demons. He knew that his children sometimes took a sausage from the oil jar and took it to Santa Barbara Hill to eat it there with their friends. But that was normal for him, the usual act of pretending not to see from a father, it was nothing else. But what happened yesterday…

‘Besides, I don't complain about my children, because they are formal.  When school ends, they leave the books in the coal bunker and almost everyone goes to the farms to work. Joseba and Salbadora to Urkulu farmhouse, Anjel to Kakotegi farmhouse, Dolores to Saburdi farmhouse, Juan Bautista to Oxiña farmhouse, María Luisa to Escoriaza, Basilisa to Legazpia, Bixentiko to Arrue farmhouse, Glori to Bedoña. There they will learn what life is really like. Only Rosario is left at home’-he said to himself thoughtfully

‘Once Anjel arrived from Kakotegi, very proud and totally amazed, telling how big the farmhouse pig, Burdintsu, was. He said: Burdintsu had sixteen arrobas. Stressing with a higher tone the word sixteen ‘- Bixente said to himself, feeling a smile inside him.  

It was not the first time that anger had taken him to the limit. He remembered the anger of the chickpeas. There was his wife, Pascasi Osinaga, impassive as if she were watching a familiar scene, and he, on the other hand, was totally enraged.  They were eating and he took out the blessed chickpeas.

When he put the first spoonful in his mouth, a couple of his teeth almost broke.  ’Pascasi, these chickpeas are like stones. How the hell…’

And without letting him finish the sentence, she said: 'No, Bixente, they are well cooked’.

‘How can you say that, woman? The mortar that I use once dry is softer than this’- Bixente responded, increasingly angry.

And she again without any gesture answered him: ’ I don't want to know then what the houses you build are like.’.

’ Our house is as safe as when there is a spider on the stairs it is a sign that it is going to rain.’- Bixente responded, totally angry.

 ‘'Hey, hey, now don't start acting like a teacher, Bixente! - Pascasi responded, frowning with a mocking and disdainful gesture. That made him furious and he got up completely out of his mind.

‘Teacher my foot.  Many balls in the Basque ball court are softer than these chickpeas. Pay attention!’- said Bixente with a dull roar. And then he picked up a chickpea, threw it against the floor in such a way that it bounced up to the ceiling.

When that didn't calm his anger, he grabbed the plate, the spoon and everything he could grab from the food service and threw it out the window into the river. There he stood looking at the river, how that fleet was going down the river without sailors through the Kondekua bridge. ‘They already have a supply of chickpeas for the trip, or rather, bullets, but sailors don't go there to eat them, or rather, to shoot them at other ships’-he told himself. But what happened yesterday …

That New Year’s Eve he was completely asleep after a copious dinner. Suddenly a tremendous noise woke him up. A loud uproar came from the low level. It could hear laughter, sounds of dance steps, a deafening mix.

Without waiting for anything he jumped out of bed. Without putting on his pants, with only his camisole and the sleeping night cap, he headed downstairs. Of course, before he took the belt with his right hand.’ Surely it will be the children, they will see what they deserve’. With that thought he stumbled down the stairs. The creaking of the stairs seemed to go against his desire to surprise them, so he tried to walk as silently as a cat. ‘If I catch you in the middle of that maelstrom, you'll see how hard my belt is. In a single second they will go from youth to maturity’. And he had that dark and belligerent thought in mind as he moved forward.

He came to the door as quietly as possible.  He raised his belt and opened the door shouting: ‘If I hit you in the corner of your eye …’ And seeing what was in front of him, the rest of the phrase ('you're going to bounce') was only heard in his mind. In front of him was the whole house, only he was missing. Anjel was on the table, looking like she had been dancing on it. Around him, looking as if they had been clapping and singing, were Joseba, Salbadora, Dolores, Juan Bautista, María Luisa, Basilisa, Bixentiko, Glori and Rosario.  In a second row were all the neighbors of his age (Bixente's age) sitting, that is, Ana Mari, Joakin, Eusebio, Marcelina, Antonio, Jesús and Sabina.

There in front of him with a mocking and playful look, as if she were saying 'what has happened now to this irascible fool', was his wife, Pascasi Osinaga. He stayed there for a couple of seconds like a statue. The only sign that he was alive was the belt still moving above his head. He turned around and without saying anything else left the room.

On the way back up he couldn't even hear the stairs creak. He felt an indefinable feeling of anger and shame. She entered the flat and got into the bed directly. There he was reflecting on what had happened. What a shame! How was she going to appear tomorrow before all the inhabitants of the house? He felt totally alone. Him on one side and the rest of the world on the other side.

As a result of the fatigue, little by little his anger and feeling of loneliness began to calm down. ‘Calm down, as a wise man said this too will pass’-he said to himself. However, he had a disturbing thought before falling asleep: ‘But some things will accompany us until our last breath’.  

…

This is an authentic event and before it disappears into the black hole of oblivion, with the permission of John Archibald Wheeler and Stephen Hawking, I have decided to write it.

Apart from my clumsy literary style and the names of my grandfather's neighbors of his age that I do not know, everything else is the pure truth.

I would like to thank my cousin Pilar Otaduy for giving me the names of the farmhouses where my aunts/uncles went to.

 

 

Kanten ‘Judizioaren kritika’- Habermas- Sartreren porrotezko jainkoa- Jennifer A. McMahon- Ruairidh Gray 

 ‘Askatasunaren kontzeptuak ez du ezer zehazten naturaren ezagutza teorikoari dagokionez; Naturaren kontzeptuak ere ez du zerikusirik askatasunaren lege praktikoekin; eta, beraz, eremu batetik bestera zeharkatzeko  zubi bat  ezinezkoa da ’.(1)

Katolikoen artean apaiza  ez dagoenean, seroreek ematen duten komunioa. Antzeko moduan filosofoak ezkutuan dagoenean pentsalariak behartuta daude beren rolean aritzea. Era traketsean edo zuzenean, hori beste gauza da. Rortyk ezberdintzen ditu bi filosofia motak: sistematikoa eta edifikagarria(2). Lehendabizikoa tradizioan errotutako filosofia da eta bestea gizarte-elkarrizketa mantentzen saiatzen da, bide ezezagunak jorratzen. Filosofia sistematikoaz ez dugu asko entzuten azkenaldian, eta horrek filosofia edifikagarriaren alorrean aritzera behartzen gaitu. Serora honek, nik ,azkenean Kanten ‘Judizioaren kritika’ bukatu dut irakurtzen.

 

Gaur egun pentsamendua lubakian egon behar da , ze arrazoia ez da bere une egokienean, eta hori adierazteko zein hobe lehen Prusiaren ipar ekialde muturreko hiriko eta orain Errusiako mendebaldean isolatua den hiriko filosofo famatua, Immanuel Kant baino. Koenigsberg/Kaliningrad.eko hiritarrak zer esango zukeen bizirik baledi 1940 urteko Alemania buruz edo gaurko Errusiako egoerari buruz, berak,  ‘Betiereko bakerantz’( ‘Zum ewigen Frieden’)idatzi zuenak?

Autokraziak ez zuen bere lanetan lekurik izaten.  Mendebaldea hiruki politiko bitxi baten erdian dago gaur egun. Izerdiz patsetan dagoen AEBko izandako presidentea, gezurretan ari den bitartean, munduko handiko demokrazia lurrera botatzeko arriskuaz ez du inolako beldurrik erakusten. Beste muturrean bizitzarako presidente kargua daukan pertsonak, bere anaiatzat jotzen zituen  bizilagunak erasotzen eta bizitza , etxeak eta azpiegiturak aitzakiak merkekin desegiten. Azkenean, haien erdian beste batzuk bere herrialdea zeharo ixten, herrialdea oligarkia txiki baten jolastoki esklusiboa bihur dadin.

Holako egoeran hainbeste denbora itxaron egin nuen liburua irakurtzea erabaki nuen . Bere arrazoimen hutsaren eta praktikoaren kritikak eta idatzi politikoak irakurriz gero hor neukan aurrean zabaldu gabe nire zain bere ‘Judizioaren kritika’. Filosofia ezagutzeko filosofoen lana irakurri behar da, beren hitz propioekin.

Filosofiaren historialari batzuek izugarrizko lana hartzen dute kontraesanak alde batera uzteko, horrela  filosofia gauza borobila eta sinpleegia bihurtzen dute, filosofoen lana desitxuratzen. Horregatik bere filosofia ezagutu nahi banu, bere lana irakurri behar nuke. Zientzia bat  izaten jarraitu nahi badu, ezin da bere edukia filosofiako historialarien besoetan lurperatu.

Aurrez aurre aipamen txiki bat egin beharra dago. Nahiz eta liburuaren  itzulpenetan ‘espiritua’ agertzen den, hitzak Hegelekin lotura duela ematen du; ez dago  batere antzekorik. Kanten ‘espiritua’ bezala itzultzen den hitza ez da ‘Geist’,  ‘Gemüt’ baizik.

Duden hiztegiaren arabera ‘Gemüt’ ‘pertsona baten ahalmen mental eta espiritualen osotasuna’ da. Ez da Fichteren ‘nia absolutua’ hasi zenetik , gero Hegelen instantzia fantasmagoriko orokorra bihurtu zenerako ideia. Kant zen filosofo ondradua eta errealitatearen barruan mugitu zen beti. Ez zuen analisia egiteko ‘eskaleratik’ behar, eserleku xume batekin nahikoa zuen. Esan zuen moduan arrazoia eldarnio poetikotik urrun mantentzea zen bere lehendabiziko lana(3).

Pentsamenduaren mugak finkatzeko lanetan murgildu zen bizitza osoa. Liburu honetan agertzen da judizioaren ahalmena, hau da arrazoiaren eta ulermenaren arteko instantzia.  Bien arteko instantziaren existentziak Hegeleren ‘erreala dena arrazionala da’  ezeztatzen du. Zentzuz hautematen dugunen eta arrazoian lantzen dugunen artean zerbait badago, bere ezaugarri propioarekin, Hegelen ekuazio hori desorekatuko du.

Judizioaren ahalmenak bi pentsamendu mota ditu. Bata kontzeptuala, diskurtsiboa, hau da , naturaren kausalitatearen menpean. Azken hau  judizioaren ahalmen determinatzailea da.

Lege enpirikoaren arabera  naturaren batasunean oinarrituta dago. Esperientziaren posibilitatearen menpean dago bere ezagutza. Esperientziatik unibertsalera daraman norabidea bideratzen duen ahalmena da. Ulermena lege honako, natura zentzumenen objektua delako, legegilea da. Ezagutza teoriko baten balizko esperientzia batean oinarrituta sortzen dira bere kontzeptuak. Judizioa mota hau ‘oro har esperientzia posible baten legeen menpean’ dago(4)

Bestea ,konplexua, aberatsagoa, eta zaila definitzeko, judizioaren ahalmen erreflexiboa da. Edertasuna, gustua, estetika, infinitua, sublimea, askatasuna, zentzumenez kanpo dagoena haren jolastokia ematen digute. Oinarria judizioaren ahalmen espekulatiboan dago, zentzumenekin loturarik ez duen judizioan. Helburu-printzipioaren arabera mugitzen da, hau da, gure ezagutzaren ahalmena giza ulermen partikularrari egokitzeko unibertsala aurki diezaion.(5) 

‘Big Bang Theory’-n Sheldon Cooper eta Amy Farrah Fowleren amestutako helburuak ,dena argitzen duen teoria bakarrak, helburu-printzipio horren zientzia barruan duen garrantzia erakusten du modu teatralizatuan. Baina Kantek,  bere zintzotasunarekin, argi erakusten du  bakarrik asmoa dela.

Fenomenoen munduan bizitzen gara, fenomeno horren azpian edo gainean dagoena atzemanezina da zentzumenerako. Baina hori ez da aitzakia gure ezagutzaren ahalmenak zer-nolako ezaugarriak dituen azter ez dadin. Ezaugarri horiek gure ezagutza moldatzen dute eta hortik dator analisi horren garrantzia. Ez da ere aitzakia izan ezagutzaren lana ez aritzeko, zentzumenaren bidez ezagutzen duguna handi dezagun baizik, partikularra eta unibertsala egokitzeko prozesuan. Eta horrek eramaten du hurrengo ondoriora: gure adimenerako denak dute helburu bat. 

Homeroren hitz batzuek ,deituriko ‘Homeroren glosak’, esanahia ezezagunak edo aieruzkoak dauzkate. Kanten liburuan behin eta berriro agertzen da  hitz bat, eta bere esanahi zehatza zaila da ere bai  jakitea.

Nik begiratu dudan itzulpen ingelesak estruktura bereko hitz baten jartzearekin barneko arazoa berean utzi du(6). Kanten hitza da ‘Zweckmässigkeit’ eta ingelesez antzeko estruktura erabiliz , hau da ‘purposiveness’ hitzaz, itzulpen lana bukatutzat jo dute. Baina horrela erroko galdera erantzun gabe geratzen da, hau da, zer nahi zuen esan hitz  horrekin Kantek?

Hitz horrek judizioaren ahalmen erreflexiboan rola handia hartzen du. Orokorrean, hitz honek gutxienez bi zentzu dauzka. Lehendabizikoa, esanahi xumea, ‘aproposa’ da, edozein helburuetako aproposa den gauza.

Baina Kanten naturari lotzen dio horrelako  hitzak. Hor, beste zentzu bat hartzen du, hau da : helburutasuna. Naturaren helburutasuna, hain zuzen. Hori berarentzat a priori bat da. Natura berean ezin da aurkitu horrelako printzipiorik, ze naturan bakarrik nahasmena ikus dezakegu , baina gure arrazoiak berarekin, arrazoiarekin, ados jartzeko(7), natura zerbait kaosetik urrun , helburu bat izango balitz bezala ikusten dugu.

Unibertsoko kontingentziatik izaki kreatzaile goien bat  ateratzen du Kantek, unibertso ordenaturik  eta helburu printzipiotik ondorio beharrezkoa bezala. Baina hori idazki honetako aipamen txiki bat da, beste asmorik ez duena.

Judizioaren ahalmen determinatzaileak legedia bat jarraitzen du. Lege enpirikoen menpe dago, batzuk ezagunak, beste batzuk ezagutzeke. Naturazko kausalitatearen azpian dago. Bere ezagutza balizko esperientzia batean oinarrituta dago.

Judizioaren ahalmen erreflexiboa,ordea, estua eta mugatua den judizioaren ahalmen determinatzailearen eremutik kanpo ibiltzen da. Nahiz eta beti gehiegikeriaz ihes egiteko arrazoiak epaiaren rola jokatzen duen. Judizioaren ahalmen erreflexiboa  askatasunaren legean oinarrituta dago. Pertsona baten ahalmen mental eta espiritualen osotasun bat inguru antolatu baten barruan sentitzen da eta helburu batera zuzendua dagoen unibertso baten barruan aurkitzen zaio.

Judizio ahalmen erreflexiboaren tresna garrantzitsuena  analogia da. Eta tresna xume horrekin bete behar du bere lana. Ez da ahaztu behar arrazoia hor dagoela  beti gehiegikeriaz aldentzeko.

Enpirismoaren bidez ezagutzen dugunak mugatua dela kontuan harturik, judizioaren ahalmen erreflexiboak mugatasun horretatik ateratzen laguntzen gaitu. Lan izugarria baina beharrezkoa da. Judizioak badu lan bikoitza, alde batetik  mugak zein diren zehaztu eta bestetik mugaz haratago, hau da zentzumenez kanpo, ibiltzea. 

Nota moduzko beste aipamen txiki bat. Askatasun horretan bere lege moralaren kontzientzia dauka. Bere inperatibo kategorikoa horretan datza, kondiziorik gabeko lege horretan. Legea jarraitzen duen edozein arrazoiagatik , hau da, premia larriagatik, justua zen itxuragatik, zigorraren beldurragatik, eta abarrik, ez du inperatibo kategorikoa  betetzen.

Kanten lan honetan agertzen diren ideien  artean, batek azterketa sakon berezia mereziko luke. Bere begirada bikoitz horretan, adimenari begira eta aldi berean gizarte aldera begiratuz, horrela dio: ‘ izaki moral gisa bakarrik gizakia sorkuntzaren helbururen bat izan dela ’.(8) Nolakoa izan behar da gizaki moral hori? Ez dugu ikusten  ‘moral’ horren zantzu handirik munduan gobernatzaileen artean. Ikusita nola gestionatzen duten ‘sorkuntza’ gizaki moralatik oso urrun gaude. Bat-batean , gaur egun, izaki morala horren beharrean aurkitzen gara.

Liburua alde batera utzi baino lehen aipatzekoa da saihestezina Kanten filosofiari buruzko  kritika zorrotzena. Zentzumenari lotutako judizio determinatzailea eta zentzumenez kanpoko  judizio erreflexiboaren artean zeharka ezina den muga izanik, beste bideak aztertzeko beharrean aurkitzen zitzaion post-Kanteko filosofia. Egoera hori aditzeko Felix Gotthelf -en hitzak erabiliko ditugu. ‘Kantek ziurrenik jakintza suntsitu zezakeen, baina goi mailako ezagutzan oinarritutako sinesmena eraiki, ezin zuen egin’, idatzi zuen.(9)

Gaurko ikuspuntutik, muga hori zeharkatzeko erreflexioa izan behar luke indarra. Erreflexio hori testuinguru historiko eta teknologiko batean gertatzen da. Horri gehituko nizkioke interesatua ez izatea eta egiaren ez estaltzeko konpromezua izatea. Hori dena  beharrezkoa da  erreflexio zuzena izateko. 

Kantek lan  hau publikatu zuenetik ehun eta berrogeita hamalau urte geroago erreflexioa beste moduan azaltzen da Habermas-en lanean(‘Ezagutza eta Interesa’ liburuan). Hegelen ‘Fenomenologia’-tik hartutako ideiari jarraipena emanez erreflexioari lotzen dio botere emantzipatzailea. Auto-erreflexioan ezagutza ezagutzagatik emantzipazio interesarekin bat dator. (10)

Horrela dio: ‘Hausnarketaren esperientziak une bakan horiek gordetzen ditu subjektuak nolabait bere burua sorbaldaren gainetik begira ikusten duen eta, bere bizkarrean, subjektuaren eta objektuaren arteko harreman transzendentala nola aldatzen ari den hautematen du; giza espeziearen historiako emantzipazioaren faseak gogoratzen ditu’(11). Erreflexioaren garrantzia azpimarratzeko bere faltak zer ekar lezake haien abisua eman digu liburuaren hasieran. Han  positibismoaren gabeziaz ohartarazten digu: ‘Erreflexioa ukatzen dugula, hori da Positibismoa’.(12)

Beste albo-ohar bat. Auto-kontzientzian, Kantentzat, ni ‘nik pentsetan dut’-enekin doaz  irudikapen guztiak bezala  emana naiz’, ziurtasunez(13). Hegelentzako, ordea, auto-kontzientziaren motorra ‘aitortza lortzeko borroka’ da(14). Hori bere  jaun-morroi  erlazioan irudikatzen du. Orduan, besteen ‘begiaren’ bitartez lortzen dugu gure auto-kontzientzia. Baina horrek bere bereko atala mereziko luke.

Historiaren bidai labur honetan jarraituz, Sartreren esaldi bitxi bat ulertzeko Kantengana jo dezakegu. ’Dena gertatzen da pertsona porrotezko jainkoa izatera ailegatuko balitz bezala’, dio Sartrek(15). Eta horren azalpena Kanten liburu honetan aurki dezakegu.

Zer hobe, filosofo baten esaldiak beste aurreko batean oinarritzea baino ? Alde batetik naturak ez gaitu gu izaki berezi bat bezala hartzen(16) Naturak bere haserrea erakusten duenean ez du gurekiko errukitasun berezirik erakusten. Bestaldetik, fenomeno baten munduan harrapatuta gaude, eta zentzumenez  kanpoko eremuan mugitzeko baliabideak eskasak ditugu. Erdian gaude, urrutiko zeru eta hautemanezin azpi-munduko nekaezinean ikusi saiatzen bekoki ilunez. Porrotezko jainkoak garela ez du ematen metafora txarra denik.

Bukatzeko, hiru aipamen Kanten testutik kanpo. Abuztuaren 8an nire mugikorrean heriotza-ohar bat eskegi zidaten, Jennifer A. McMahon filosofoa hil zela esanez .Aspasia Miletokoa, Klea, Thekla, Sosipatra, Makrina gaztea eta Hipatia Alexandriakoaren leinukoa da. Tamalez bere lanetik ez dut ezer irakurri, baina ondo etor zekidakeen, ze Jennifer A. McMahon Kanten aditua zen. Badaude oraindik emakume eta gizon filosofoak munduan, nahiz eta komunikabide sozialetan ez diren agertzen. Gurean bego betiko! Eta agerian!

Ekainaren 20an,2023 Glasgowko pub batean izugarrizko ekitaldia ikusi  nuen. Ruairidh Gray  zegoen nire aurrean abesten. Bere abots zoragarriaz ‘Black Velvet Band’ (‘Belusezko banda beltza)abestia ari zen kantatzen, bere musuzapi handi horiaz ezpainak noizbehinka sikatzen ari zen bitartean. Zoragarria! Horrelako gertaerak gutxitan gertatzen dira bizitzan.

Baina gero abesti horren letran erreparatu nuen. Dendari ikastun batek belusezko banda beltza bat zeraman neska polit bat ezagutu zuen. Egun batean neskak gizon baten poltsikotik urrezko erloju bat hartu zuen eta dendari ikastunen eskuetan utzi zuen. Horren ondorioz epaien aurrera eraman zuten dendari ikastuna eta epaileak 7 urteko zigorra jarri zion mutilari, zeharo aparteko leku batean. Abestiz edo Paradisuren narrazioaz jantzita, belusezko banda beltzaren neska edo Eva, emakumeak gizonaren galmenaren mito gezurti traketsa agertzen da behin eta berriro gure kulturan. Eskozian Adam Smithen estatua errespeta zedin esklabismoaren alde izatearen akusazioen kontra defendatzen ari ziren bitartean, tabernetan mezu okerrak dibertigarriak izango balira ibiltzen dira abesten egunero. 

Azkenik, goian aipatutako Kanten liburuaren asmoren artean estetika den probestuz, desio bat adierazi nahi nuke. Nahiz eta estetikaz ez dut ezer esan lan honetan, ze nik ezintasuna daukat horretarako. 

Lan hau   Martin van Meytens-en ‘Maria Teresa Austriakoa eta Frantzisko I.a Estebaneko familia 1756an’ gertatzen den bezala gerta ez dadila espero dut. Margolan horretan seme-alabaren gorputz batzuk mugimen eskortzoarekin margotuta izanik, beren aurpegiak ,ordea, aurrez aurre margotuta daude, aparteko medailoiak aurpegirako utzitako zuloan sartuta izango balira bezala.

(1) ‘Der Freiheitsbegriff bestimmt nichts in Ansehung der theoretischen Erkenntnis der Natur; der Naturbegriff ebensowohl nichts in Ansehung der praktischen Gesetze der Freiheit; und es ist insofern nicht möglich, eine Brücke von einem Gebiete zu dem anderen hinüberzuschlagen’. Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.33 orr

(2) ‘Korronte nagusiaren barruan dauden filosofoak "sistematikoak" deituko ditut, eta periferikoak, nik deituko ditut "edifikatzaileak" . Filosofo periferiko, pragmatiko, hauek eszeptikoak dira nagusiki filosofia sistematikoarekiko, konparagarritasun unibertsalaren proiektu osoarekin’(The mainstream philosophers are the philosophers I shall call "systematic," and the peripheral ones are those I shall call "edifying." These peripheral, pragmatic philosophers are skeptical primarily about systematic philosophy, about the whole project of universal commensuration) Rorty, R. (1979). Philosophy and the Mirror of Nature. Princeton: Princeton University Press. 367-368 Orr.

(3) ‘non galtzen garen azalpen-modu honekin asaldatutasunean, non naturaren ezagutzak jarraitu ezin gaituen, non arrazoimenak poetikoki hunkitzeko tentazioa duen, eta hori da hain zuzen ere bere helbururik garrantzitsuena saihestea’( wo wir uns mit dieser Erklärungsart ins Überschwengliche verlieren, wohin uns die Naturerkenntnis nicht folgen kann, die Vernunft dichterisch zu schwärmen verleitet wird, welches zu verhüten eben ihre vorzüglichste Bestimmung ist). Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.277 orr

(4) ‘judizioa ahalmen determinatzailearen baldintza unibertsalen arabera egin baitzuen, oro har esperientzia posible baten legeen menpean’ (weil er dieses Urteil, nach den allgemeinen Bedingungen der bestimmenden Urteilskraft ,unter den Gesetzen einer möglichen Erfahrung überhaupt gefället hat). Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.28 orr.

(5) ‘Oro har judizioa partikularra unibertsalaren barruan bururatzeko ahalmena da... Baina partikularra bakarrik ematen bada, eta Judizioak bertan aurkitu behar badu orokorra, esandako Judizioa soilik da erreflexiboa’(Urteilskraft überhaupt ist das Vermögen, das Besondere als enthalten unter dem Allgemeinen zu denken…. Ist aber nur das Besondere gegeben, wozu sie das Allgemeine finden soll, so ist die Urteilskraft bloß reflektierend). Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.15 orr.

(6)Werner S. Pluharrek egin zuen Itzulpen honetaz ari naiz: Kant, I. (1987). Critique of Judgment. Indianapolis /Cambridge: Hackett Publishing Company

(7) ‘antinomiek gure borondatearen aurka behartzen gaituztela zentzumenenetik haratago begiratzera zentzumenez kanpoko eremuan gure apriorizko ahalmen guztiak elkartzen diren puntu bilatzeko: ez baitago beste irteerarik arrazoia bere buruarekin bat egiteko’.(die Antinomien wider Willen nötigen,über das Sinnliche hinaus zu sehen, und im Übersinnlichen den Vereinigungspunkt aller unserer Vermögen a priori zu suchen; weil kein anderer Ausweg übrigbleibt, die Vernunft mit sich selbst einstimmig zu machen. Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.200 orr.

(8) ’Hau ere guztiz bat dator giza arrazoimen osasuntsuaren judizio arruntenarekin: hots, izaki moral gisa bakarrik gizakia sorkuntzaren helbururen bat izan dela’.(Auch stimmt damit das gemeinste Urteil der gesunden Menschenvernunft vollkommen zusammen: nämlich daß der Mensch nur als moralisches Wesen ein Endzweck der Schöpfung sein könne) Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.306orr.

(9) ‘Kant konnte wohl das Wissen zerstören, aber den Glauben auf dem Fundament eines höheren Wissens aufzubauen, das vermochte er nicht’. Felix Gotthelf . (1914). Über indische und deutsche Philosophie. Mainz. Jahrbuch der Schopenhauer-Gesellschaft 1914  https://www.philosophie.fb05.uni-mainz.de/ fs_ schopenhauer_ jahrbuecher/ #Jahrbuch_der_Schopenhauer-Gesellschaft_1914

(10) ‘Bestela, Hegelek Fenomenologian garatu zuen hausnarketa-esperientziatik ihes egin ahal izango ez zuten…Auto-erreflexioan, ezagutza ezagutzaren mesedetan bat dator emantzipazioarekiko interesarekin; erreflexioa gauzatzeak emantzipazio mugimendu gisa bezala ezagutzen duela’(Sonst hätten sie sich jener Erfahrung der Reflexion nicht entziehen können, die Hegel einst in der Phänomenologie entfaltet hat….In der Selbstreflexion gelangt eine Erkenntnis um der Erekanntnis willen mit dem Interesse an Mündigkeit zur Deckung;den der Vollzug der Reflexion weiβ sich als Bewegung der Emanzipation). Habermas,J. (1973). Erkenntnis und Interesse. Frankfurt am Mein:Suhrkamp.243,244 orr.

(11) ‘Die Erfahrung der Reflexion hält jene ausgezeichneten Momente fest, in denen das Subjekt sich gleichsam über die eigene Schulter sieht und wahrnimmt, wie sich hinter seinem Rücken das transzendentale Verhältnis zwischen Subjekt und Objekt verschiebt;sie erinnert die Emanzipationsschwellen der Gattungsgeschichte’ Habermas,J. (1973). Erkenntnis und Interesse. Frankfurt am Mein:Suhrkamp.31 orr.

(12) ‘Daβ wir Reflexion verleugnen, ist der Positivismus’ Habermas,J. (1973). Erkenntnis und Interesse. Frankfurt am Mein:Suhrkamp.9 orr.

(13) ‘Kantek judizioaren  eraketari buruz ez zuen dudarik; ez baitzion ezer ziurrago iruditzen auto-kontzientzia baino,  non ni ‘nik pentsetan dut’-enekin doaz  irudikapen guztiak bezala  emana naiz’ (‘Über das Zustandekommen des Gerichtes machte Kant sich keine Gedanken;denn nichts schien ihm gewisser zu sein als das Selbstbewuβtsein , in dem Ich mir als das alle meine Vorstellungen begleitende’Ich denke’gegeben bin’) Habermas,J. (1973). Erkenntnis und Interesse. Frankfurt am Mein:Suhrkamp.25 orr.

(14) ‘Bakoitza bestearen baliabidea da, zeinaren bidez bakoitzak bere buruarekin bitartekari eta elkartzen duen, eta izaki bakoitza beretzat eta bestearentzat  berehalako esentzia berarentzat den, eta, aldi berean, bitartekaritza honen bidez bakarrik dela. Elkarri aitortzen diote elkarri’(‘Jedes ist dem andern die Mitte, durch welche jedes sich mit sich selbst vermittelt und zusammenschliesst, und jedes sich und dem Andern unmittelbares fuer sich seiendes Wesen, welches zugleich nur durch diese Vermittlung so für sich ist. Sie anerkennen sich als gegenseitig sich anerkennend. Hegel, G.W.F. (1988). Phänomenologie des Geistes. Hamburg: Felix Meiner,129 orr.

(15) Dena gertatzen da mundua, pertsona,eta pertsona-mundu-barruan sasi jainkoa izatera  bakarrik irits daitezkeen bezala. (Tout  se  passe comme si le monde, l'homme et  l'homme-dans-le-monde n'arrivaient à réaliser qu'un Dieu manqué.)( Sartre, J.P. (1943). L’être et le néant. Paris: Editions Gallimard . 671 orr. )

(16) ‘Eta horrek gizakiarentzat ere balio du. Izan ere, hondamendi natural horien arrastoen azterketa zorrotzak (Camperren iritziz)frogatzen badirudi ere gizakia iraultza haietan sartuta ez zegoela,  hala ere lurreko beste izakiekiko hain menpekoa da, non naturaren mekanismo  batek besteen gobernatzen duela onartzen bada , gizakia ere haren menpekotzat hartu behar da, nahiz eta bere adimenak gai izan (gehienetan, bederen) hondamen haietatik salbatzeko’.( Wenngleich der Mensch, wie die genaueste Prüfung der Überreste jener Naturverwüstungen (nach Campers Urteile) zu beweisen scheint, in diesen Revolutionen nicht mit begriffen war; so ist er doch von den übrigen Erdgeschöpfen so abhängig, daß wenn ein über die anderen allgemeinwaltender Mechanism der Natur eingeräumt wird, er als darunter mit begriffen angesehen werden muß: wenn ihn gleich sein Verstand (großenteils wenigstens) unter ihren Verwüstungen hat retten können.. Kant, I. (1922). Kritik der Urteilskraft. Leipzig: Felix Meiner.297 orr.